روش تحقیق در تاریخ
مقدمه :
هردانشجو برای اتمام دوران کارشناسی ارشد باید 6 واحد درسی به نام پایان نامه را بگذراند که در رابطه با آن باید بتواند موضوعی تاریخی را صرف نظر از علاقه و انگیزه و تدارکات مادی و ستادی و زمان و شرایط روحی ، بر اساس نقشه و طرح منظم انتخاب کندو ساختمان پژوهشی خود را پی افکند و بنا کند و به صورتی روشمند مورد مطالعه علمی قراردهد .
روش تحقیق به مثابه برنامه ای عملی، دانشجو را قادر می سازد تا آن چه در ذهن دارد بیان کند، و آنچه لازمه تحقیق است را تبیین کند ، حدود و حوزه پژوهش را به صورت منطقی و بر پایه نقشه ای استوار ترسیم کند و موضوع انتخابی خود را بدور از تعصبات ، پیش داوری ها ، قضاوت ها و نگرش های ذهنی با اتکا به منابع و مآخذ موجود مورد بررسی قرار داده و تاثیر پدیده ای تاریخی بر پدیده دیگر را ارزیابی نماید .
اما چگونه می توان به صورت علمی یک پایان نامه یا تحقیق تاریخی را به انجام رساند ؟ برای این منظور دانشجو به صورت مقدماتی در مقطع کارشناسی با مطالعه کتابهای " مقدمه ای بر روش تحقیق در تاریخ " ترجمه اوانس اوانسیان و " در آمدی بر تاریخ پژوهی " مایکل استنفورد با روش تحقیق در تاریخ آشنا شده است اما برای مقطع کارشناسی ارشد نیاز به آموزش و الگوی تکمیلی دارد که این امر با مطالعه کتاب " در آمدی بر روش پژوهش در تاریخ " علیرضا ملائی توانی حاصل خواهد شد لذا در این تحقیق سعی شده است که جهت تمرین و سهولت امر یادگیری دانشجویان، این کتاب 253 صفحه ای به 20 صفحه خلاصه وهمراه مطالب کلاسی ارائه گردد .
مطالب کلاسی واحد روش تحقیق دکتر مبین:
نکات مهم در تدوین یک تحقیق :
- در یک تحقیق باید محدوده کار مشخص باشد .
- علل وقوع حوادث در یک حیطه زمانی خاص را بررسی کنید .
- هیچ وقت فقط یک عامل را در نظر نمی گیریم بلکه همواره علل مختلف را مقایسه می کنیم .
- هم منابع ونویسندگان همان دوره و هم دیدگاهها ی نویسندگان معاصر مآخذ را باید برای بررسی یک موضوع مقایسه کنیم .
- از استفاده ی کتابهای کلی عمومی ( از مبدأ تا کنون – از آدم تا خاتم و ... ) پرهیز کنید .
- به رفرنس های ارجاع بدهید که حتما از آنها در متن استفاده شده باشد .
- حتما کاملا به کتاب و منابعی که رفرنس می دهید اشراف داشته باشید .
- در انتخاب تیتر ها دقت کنید ( تیتر باید رسا باشد )
- دقت کنید مباحث در بخش ها و فصل ها تکرار نشود .
- دقت کنید غلط تایپی وجود نداشته باشد .
اهداف روش تحقیق :
- بررسی روش های شناخت حقایق موضوعات
- آشنایی دانشجویان با مبانی نظری تحقیق
- آشنایی با فنون و روشهای تحقیق و ابزارهای آن
- کسب توانایی نسبی دانشجویان در انجام پژوهش
علم تاریخ :
امروزه این علم بر اساس کشف رابطه علت و معلولی بین وقایع تعریف شده است برای پی بردن به علل وقوع حوادث و رویدادها (در گذشتهاز آن تحت عنوان تقدیر و مشیت الهی یاد می شد برای توجیه اقدامات افراد . )
کار مورخ :
یکی از کارکردهای علم تاریخ ، روشن بینی است . دانش تاریخ از گذشته ، زمان ، مکان و انسان می گوید . از این جهت کار مورخ ، بیش از همه باز سازی وضعیت های مختلف رخداد ها و جریان های گذشته با سه مولفه زمان ، مکان و انسان می باشد .
( در هر تحقیق برای معتبر بودن آن باید زمان رویداد ، مکان رویداد و انسان حتما بررسی شود .)
معنی لغوی تحقیق : ( style-method)
واژه تحقیق از " حق " گرفته شده که مفهوم کلی آن رسیدگی کردن به حقیقت یک موضوع می باشد .
مفهوم پژوهش :
تعاریف متعددی از پژوهش ارائه شده است :
- کوشش و تلاش و جستجوبرای کسب آگاهی های جدید با روش علمی
- تلاش برای رسیدن به حقایق یا اثبات نظریه ای خاص
- تلاش علمی برای بدست آوردن پاسخ هایی برای سوالات مطرح شده
- پژوهش در مفهوم کلی ، یعنی شناخت حقایق موضوعات و مسائلی که بشر در زندگی با آنها روبرو است .
- پژوهش مقدمه شناخت
آنچه در نگارش مقاله ، پروپزال و پایان نامه مهم است :
- انتخاب موضوع
- مطالعه مقدماتی پیرامون موضوع
- انتخاب چار چوب نظری و طرح سوال و فرضیه
- شناخت منابع و مآخذ
- فیش برداری
- شروع گرد آوری مطالب
دو روش پیدا کردن مطالب در کتاب :
- فهرست مطالب
- فهرست اعلام
انتخاب موضوع :
- موضوع باید ریز شود و از انتخاب موضوعات کلی بپرهیزیم .
- تاثیر و تاثر دو موضوع ( متغیر ) را با هم یا بر روی یکدیگر بررسی کنیم .
- موضوع جهت دار و احساسی نباشد .
متغیر در پژوهش :
- در انتخاب تیتر و عنوان برای تحقیق یا پژوهش باید حد اقل دو متغیر را انتخاب نماییم تا بتوانیم تاثیر و تاثر ات آن دو را بر یکدیگر بررسی کنیم .
- منظور از متغیر در پژوهش مفهومی است ، با دو یا چند حالت با ارزش کمی و کیفی و ضمنا مفهومی است که قابل تغییر است .
- در انتخاب تیتر اگر اصل رعایت نشود کار صرفا یک گزارش روایی خواهد بود .
شرایط محقق :
- محقق کسی است که موضوع یا مسا له ای را با اهدافی خاص و با روش های علمی مورد مطالعه قرار می دهد . به نحوی که نتایج پژوهش و تحقیق وی قابلیت استفاده یا استناد یا اعتبار علمی را پیدا کند .
پژوهشگر برای این که بتواند موضوعی را انتخاب کند و به صورتی روشمند مطالعه علمی کند ، شخصا می بایست ویژگی های را دارا باشد از جمله :
ویژگیهای محقق :
- دارا بودن روحیه پژوهشگری و کنجکاوی
- خود داری از پیش داوری
- جامع نگری و دوری از جهت گیری متعصبانه علمی و یا هوا خواهی از عقاید مکاتب خاص
- توان تردید داشتن در دانسته های قبلی خود یا نظرات و دیدگاههای دیگران
- توان نقد و تحلیل منابع و موضوعات تحقیق
- انتقاد پذیری و انعطاف در مقابل نظرات متفاوت دیگران
- نوجویی و نو خواهی و نگاه تازه علمی در جهت تولید علم
- صبر و پشتکار و اعتماد به نفس
- عقلانی عمل کردن و اجتناب از رفتارهای احساسی
- رعایت فروتنی علمی
- بهره گیری از دستاوردهای علمی دیگران
- دقت و امانتداری در نقل و انتقال مطا لب و مفاهیم
- شناخت علمی نسبت به مساله مورد تحقیق
ویژگیهای انتخاب موضوع :
به منظور این که فرایند پژوهش مسیر علمی خود را درست طی کند باید مراحل زیر در نظر گرفته شود :
- علاقه خاص محقق
- اهمیت موضوع
- ارزشمندی
- نو آوری
- توانایی علمی استادان راهنما
- امکانات موجود دانشجو
- وجود زمان لازم
- روشنی و شفافیت موضوع
- قابلیت پژوهش داشتن
دلایل انجام مطالعه مقدماتی :
- باعث می شود که دانشجو بیش از پیش به درستی انتخاب موضوع آگاه گردد و یا به اشتباه خود در انتخاب موضوع پی ببرد و با جدیت و قاطعیت موضوع را انتخاب کند .
- باعث می شود دانشجو یا محقق سازمانها و نهادهایی را که به دلیل نیاز به آن تحقیق و یا به منظور گسترش دانش می توانند به وی کمک کنند را بشناسد و این امر به کاربردی شدن نتایج پژوهش کمک می کند .
- با توجه به نتایج مطالعه مقدماتی دانشجو یا محقق فضای حاکم بر موضوع را مورد مطالعه و شناسایی قرار داده و عالمانه تر در مسیر تحقیق گام بر می دارد .
- شناسایی منابع تحقیق اعم از منابع مکتوب یا دیجیتالی
- مطالعه مقدماتی شرایطی را فراهم می کند تا دانشجو بتواند عالمانه موضوع خود را محدود کند .
پیشینه تحقیق :
- در این قسمت باید هر کتاب و تحقیق و مقاله ای که در رابطه با موضوع خود مطالعه نموده اید را ذکر کنید .
- بر اساس اهمیت موضوعی یا ترتیب زمانی پیشینه را ذکر می کنیم .
- منابع به هیچ عنوان در این قسمت ذکر نمی شود .
- پیشینه تحقیق فقط مربوط به مآخذ هستند و تحقیقات و پژوهش ها
- در پیشینه تحقیق فقط به بیان نام کتاب یا مجله یا تحقیق و سال چاپ و عنوان مقاله اشاره می کنیم .
- مشخص می کنیم که در کدام بخش های کتاب یا مقاله در خصوص موضوع ما مواردی ذکر شده است .
تعیین محدوده تحقیق :
برای اینکه موضوع قابلیت تحقیق پیدا کند ، و محقق حدود و ثغور موضوع را بداند باید با توسل به شگردها و عناصر متعدد حدود موضوع را مشخص کند .
ملاک ها و معیارهای تعیین محدوده تحقیق :
- جغرافیای مکان
- تاریخ یا زمان
- از لحاظ محتوا
- از لحاظ افرادجامعه مورد مطالعه
- هرچه قدر محدوده تحقیق روشن تر و واضح تر باشد هم کار راحت تر است و هم خرده گیری و منحرف شدن از موضوع کم تر است .
فلسفه فیش برداری :
- راحت شدن کارها ، چون مطالب تفکیک می شوند .
- هر کدام از فیش ها می تواند در جای خود به کار گرفته شود .
- سهولت کار و افزایش بهره وری و کارایی
- جلوگیری از کارهای تکراری
تذکر : در انتخاب نوع فیش مطالعاتی آن را که از همه برای یاد داشت برداری راحت تر باشد انتخاب کنید .
نکاتی که در فیش برداری باید رعایت شود :
- موقع فیش برداری سوالات را هم در فیش ذکر کنیم
- مطالب فیش ها را ریز و به موضوعات اصلی و فرعی تقسیم می کنیم
- نکات کلیدی را در فیش می آوریم و آدرس آن را دقیقا ذکر می کنیم .
راهنمای تنظیم مقاله معتبر :
- برآمده از یک کار اصیل پژوهشی و دارای ویژگی دانش افزایی باشد .
- واجد معیارها و ضوابط تحقیق باشد .
- ذکر نام استاد راهنما و مشاور الزامی است .
- نام سازمان و نهاد هایی که از شما پشتیبانی کرده اند را بیاورید .
چگونگی تدوین مقاله :
1- چکیده
2- مقدمه ( طرح بیان مساله )
3- سوال یا سوالات تحقیق
4- چار چوب نظری یا مفاهیم و زمینه ها
5- روش تحقیق ( روش تحقیق تاریخی است )
6- نتیجه گیری
7- یاد داشت ها و منابع و ماخذ
فلسفه چکیده :
- راحت شدن کارها
- صرفه جویی
- افزایش سرعت
- افزایش کیفیت
قسمتهای اصلی چکیده :
1- بیان مسآله ( که در حد یک پاراگراف تعریف می کنیم )
2- روش تحقیق و اهداف یا سوال اصلی
3- یافته های تحقیق ( در حد 3-یا 5 خط یا یک پاراگراف )
4- کلید واژه که 5تا 7 کلمه را در بر می گیرد .
5- چکیده حد اکثر 150 کلمه باشد .
6- چکیده حتما باید یک صفحه باشد .
اصول رفرنس دهی :
1- در رفرنس به منابع و ماخذ، باید حتما به اصل آن مراجعه کنیم .
2- اگراین امکان میسر نباشد به ترتیب زیر عمل می کنیم :
- ابتدا آدرس منبع اصلی را به طور کامل می آوریم سپس می نویسیم به نقل از : آنگاه آدرس کتابی را که به آن رجوع کرده ایم به طور کامل می آوریم .
طرح تحقیق :
بعد از مطالعه مقدماتی و شناخت منابع، مقدمه نوشته می شود که در واقع برنامه و نقشه یی اجرایی پژوهش است .
تقسیم بندی زمان اجرا :
- 60درصد ( مطالعه مقدماتی ، فهرست بندی ، بخش بندی ، فصل بندی و فیش برداری )
- 20 درصد ( نگارش اولیه )
- 20 درصد ( نگارش نهایی )
مقدمه ( طرح تحقیق ) :
ذیل این عنوان مطالبی پیرامون کلیات تحقیق آورده می شود و در آن ضمن بیان تاریخچه و کلیاتی درباره موضوع تحقیق اشاره های مختصری به مساله پژوهش ، اهداف و اهمیت مساله خواهد شد .
بیان مساله :
ذیل عنوان عنوان بیان مساله ، دانشجو باید جوانب مختلف موضوع را بیان کند ، سپس موضوع مورد پژوهش را با توجه به شرایط سیاسی ، اقتصادی و ... از لحاظ داخلی و خارجی بشکافد و توضیح دهد . دانشجو باید بتواند موضوع مورد تحقیق را به عنوان یک مساله مطرح کند تا هم ارزش پژوهش داشته باشد و هم برای دیگران قابل درک باشد .
ضمن اینکه پژوهشگر باید سوال مهم و اساسی پژوهش را در بیان مساله بیاورد .
تعریف مساله :
بی شک حل هر مساله زمانی امکان بررسی خواهد داشت که محقق شناخت کافی از آن مساله داشته باشد . تا زمانی که محقق مساله مورد تحقیق خود را درست نشناسد و نتواند آن را با زبان علمی بیان کند ، امکان ارائه راه حل و به تبع آن امکان حل مساله وجود نخواهد داشت ، از این رو پژوهشگر باید بتواند این موضوع را با استدلال به عنوان یک مساله مطرح کند که لازمه اش شناخت درست آن موضوع است . این شناخت است که می تواند روش ها ابزار ، و فنون لازم برای حل مساله را پیدا کند . برای این امر ابتدا باید تعریف روشن و واضح و جامع و محدود از مسائل یا مشکل مورد نظر را ارائه نماید تا هم مساله برای خودش و دیگران مشخص شود و هم تفاوت ها و تمایز آن با دیگر مسائل که پژوهشگر را احاطه کرده روشن می گردد .
اهداف پژوهش :
محقق در این قسمت چرایی تحقیق درباره مساله مورد مورد نظر را بیان می کند . در واقع در این قسمت محقق باید روشن کند که در پی بررسی و شناسایی یا دست یابی به چه چیز هایی است ؟
و اصولا چرا در این زمینه پژوهش می نماید .
این چرایی ها برخاسته از سوال اساسی تحقیق است که در بیان مساله ذکر کرده است و به صورت اهداف کلی است و به دنبال آن اهداف جزئی تر که قابل دست یابی و مطالعه باشد را بیان می کند .
( منظور از اهداف پژوهش، علمی کردن چرایی قضیه مورد نظر است )
سوالات و فرضیات :
دانشجو برای روشن شدن موضوع تحقیق و شناخت مساله مورد پژوهش سوالاتی را مطرح می کند و در مقابل فرضیاتی را مطرح می کند . فرضیه حدس و یا پاسخ فرضی است که پژوهشگر در برابر موضوع یا مساله مورد تحقیق مطرح می کند .
نکاتی که پژوهشگر در ارائه فرضیه باید رعایت کند :
- باید به دور از هرگونه ابهام ، الهام و شبه افکنی باشد و خیلی روشن ، ساده و به صورت یک جمله اخباری بیان شود .
- باید حاصل مطالعه مقدماتی پژوهشگر درباره موضوع یا مساله مورد پژوهش باشد نه حدس و گمان برگرفته از بینش او .
- باید دقیق و مشخص و به دور از دانسته های اولیه و پندارهای بدیهی باشد .
- باید قابلیت بررسی و آزمون و پژوهش را داشته باشد و محقق بتواند با توجه به امکانات ، شرایط ، روش ها ، ابزارها و تکنیک های موجود آن را به آزمایش بگذارد و صحت و سقم آن را بررسی نماید
- به طور خلاصه حکمی است که پس از مطالعه و بررسی های اولیه از سوی محقق صادر شده و هنوز رد یا اثبات نشده است .
نحوه آزمون فرضیه :
پژوهشگر با توجه به سوال لصلی پژوهش بعد از سوال اصلی چند سوال مرتبط با زیر مجموعه آن سوال را مطرح می کند تا بتواند برای آن پاسخ علمی و قانع کننده ای پیدا کند در واقع سوال مطرح می شود تا مشخص شود ، چه رابطه هایی بین دو یا چند فرضیه وجود دارد .
ویژگیهای پیشینه تحقیق :
محقق یا دانشجو در ذیل این عنوان باید کتاب ها ، مقالات ، پایان نامه ها و سایر پژوهش های داخلی و خارجی مرتبط با موضوع پژوهش خود یا نزدیک به آن را ( معرفی ، بررسی ، نقد ) کند ، یعنی تک تک کتاب ها یا مقالات یا پایان نامه ها را در حد یک پاراگراف ، معرفی و نقد نماید و تفاوت های پژوهش حاضر را از نظر دامنه ، روش ، شیوه کار مورد مطالعه قرار دهد .
به هر صورت پیشینه تحقیق باید حد اقل سه نکته را برای خوانندگان از نتیجه پژوهش روشن کند :
- این پژوهش علمی بوده و با رویکرد خاصی که دلایل آن را محقق در پیشینه بیان کرده به انجام رسیده است .
- دانشجو یا محقق موضوع را درست و علمی می شناسد و سواد و توانایی علمی لازم برای انجام این تحقیق را دارد .
- بیانگر این نکته مهم است که این پژوهش نو، بدیع ، تازه است و تکرار حرف دیگران یا باز خوانی یک پرونده تکراری نیست و تازگی و نو بودن یکی از بزرگترین مزیتهای هر پژوهش علمی است .
- پیشینه تحقیق ، مطالعات علمی و بررسی هایی است که دیگران در موضوع یا تحقیق شما انجام داده اند و نتایج آن را ارائه نموده اند .
دلایل استفاده از پیشینه تحقیق :
- پیدا کردن عنوان مناسب برای تحقیق
- دریافت این که چه جنبه هایی از موضوع تحقیق قبلا توسط سایر محققان مورد بررسی قرار نگرفته است .
- پی بردن به وجود خطاهای احتمالی در روش ها و تکنیک ها ی بکار فته توسط پژوهشگر قبلی در بررسی مسائل مورد نظر و یا نادرستی نتایجی که بدست آورده اند .
- واقف شدن بر این که آیا موضوعی هنوز نیاز به بررسی دارد یا نه ؟
- نشان دادن این که موضوع مورد برسی چگونه می تواند با تحقیقات قبلی در این زمینه ارتباط پدا کند .
روش تحقیق :( که در قسمت مقدمه پایان نامه می آید ):
در واقع دانشجو در این قسمت به توضیح روش تحقیق و علت انتخاب آن می پردازد . گاهی اوقات دانشجو از دو روش کتابخانه ای و میدانی برای انجام کار استفاده می نماید .که باید دقیقا عنوان کند که کدام روش را برای کدام بخش تحقیق انتخاب کرده و دلیل آن چه بوده است . ( روش تحقیق ما روش تحقیق تاریخی است )
فرمول روش تحقیق درپایان نامه :
در چکیده : در این پژوهش از روش تحقیق تاریخی و تطبیقی استفاده شده است . روش انجام کار به صورت کتابخانه ای و نحوه جمع آوری اطلاعات به شیوه فیش برداری است .
در روش تحقیق : در این روش تلاش بر این است تا حقایق گذشته از طریق جمع آوری اطلاعات ارزشیابی و بررسی صحت و سقم اطلاعات به صورت منظم و عینی ارائه شود و نتایج قابل دفاعی را در در ارتباط با سوالات اصلی پژوهش بدست آورد ، بنا بر این در این روش بر اساس توالی و ترتیب زمانی وقایع به سازماندهی اطلاعات با تاکید بر منابع اصلی و پردازش استنتاج از آنها پرداخته می شود .
ارجاعات :
دانشجو یا محقق برای دستیابی و گردآوری اطلاعات مورد نیاز ناگزیر است از منابع و ماخذ استفاد کند . این منابع شامل منابع مکتوب ، اسناد ، منابع انسانی و یا الکترونیکی ، تصاویر و نقشهه ها است . محقق می باید هنگام نگارش مواردی را به شرح زیر رعایت نماید تا منابع خود را درست معرفی کند :
- رعایت اصول امانتداری تا متهم به سرقت ادبی علمی نشود .
- اعتبار و وجه علمی کارش افزایش یابد .
- دیگران را با منابع و مآخذی که مورد استفاده قرار داده است آشنا کند .
- رعایت اخلاق حرفه ای پژوهش
به طور کلی سه نوع ارجاع داریم :
1- ارجاعات درون متن
2- ارجاعات برون متن
3- ارجاعات پانوشت
شیوه ارجاعات :
- در مجلات ( نام خانوادگی ، نام ،«عنوان مقاله داخل گیومه » ، رتبه مجله ( علمی پژوهشی ، علمی ترویجی ، علمی تخصصی ) ، متعلق به کجاست ، سال چندم ، شماره چندم ،( بعضی مجلات شماره مسلسل "پیاپی " را می آورند ) ، فصل ، سال انتشار ، صفحه
- در کفقط شماره صفحه ذکر نمی شود .
نکته : رتبه مجله و مجوز آن در داخل مجله دقیقا ذکر می شود .
نکته : در حال حاضر سه مرجع مجوز صادر می کنند :
1- کمیسیون مجلات علمی دانشگاه آزاد اسلامی
2- کمیسیون نشریات وزارت علوم ، تحقیقات و فناوری
3- کمیسیون نشریات وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی
نکات مهم در ارجاعات :
- نکته اول :
ارجاع وقتی که مطلب یک نویسنده بیشتر نداشته باشد :
(نام خانوادگی نویسنده ، نام کوچک ، نام کتاب ، ( ترجمه ، به سعی ، به اهتمام ، به کوشش ، به تصحیح ، با اضافات ، ویراستار ) ، چاپ ، محل نشر : ناشر ، سال انتشار ، جلد ، صفحه
تذکر :
* نام کتاب همواره بلد و ایرانیک می شود .
** بار اول از هر کتاب یا مقاله ای که استفاده کردیم احتیاج به آدرس کامل دارد
*** بار دوم و در رفرنس های بعدی : (نام خانوادگی ، نام کتاب ، جلد ، صفحه )
****اولین رفرنس در صفحه با همان شروع نمی شود .
***** اگر نویسنده نداشت ( نویسنده گمنام )
******اگر محل نشر نداشت ( بی جا )
******* اگر ناشر نداشت ( بی نا )
******** اگر سال نشر نداشت ( بی تا )
- نکته دوم :
در کتاب های چند جلدی :
1- کتابی چند جلد بود با یک نام: ( جلد بعد از سال انتشا و قبل از شماره صفحه می آید .)
2- اگر هر جلد یک نام جدا داشت : ( نام نویسنده ، نام کتاب ، جلد چندم ، از نام اصلی کتاب ، بقیه آدرس ...)
- نکته سوم :
1- زمانی که از دو چاپ مختلف کتاب استفاده شده باشد باید آدرس دقیق ذکر شود .
2- اگر از مطلبی استفاده کنید که دو نویسنده یا بیشتر داشته باشد از دو روش استفاده می کنیم :
*( نام خانوادگی نویسنده اول ، نام کوچک وی ، سپس نام و نام خانوادگی سایر نویسندگان و ...)
* اگر از سه نفر بیشتر بودند : ( نام خانوادگی نویسنده اول ، نام کوچک وی ، و دیگران ، .....)
- نکته چهارم :
در ارجاعات دایره المعارف ها از دو شیوه استفاده می کنیم :
1- نام خانوادگی ، نام ، نام دایره المعارف ، جلد چندم ، مدخل « عنوان مقاله »
2- نام خانوادگی ، نام ، «عنوان مقاله » ، نام دایره المعارف ، به کوشش ، محل نشر : ناشر ، سال انتشار ، جلد ، صفحه
- نکته پنجم :
اگر از پایان نامه ها استفادهه شود :
*نام خانوادگی ، نام ، عنوان پایان نامه ، آدرس دقیق دانشگاه ، نیمسال چندم ، صفحه
- نکته ششم :
شیوه رفرنس در دنیای مجازی :
- ابتدا آدرس کتاب یا مقاله به صورت کامل و بعد آدرس سایت آورده می شود { ذکر تاریخ اخذ مدرک }
- شیوه رفرنس در کتابنامه :
( به ترتیب حروف الفباء تنظیم می شود ، به جز قرآن کریم که همیشه در اول می نویسیم )
چگونگی معرفی و نقد منابع ( در آخر مقدمه ) :
در بحث معرفی و نقد منابع بایستی در پی پاسخگویی به سوالات ذیل بر آییم تا مقدمات یک نقد علمی فراهم شده باشد :
1- موضوع کتاب چیست ؟
2- محدوده آن از چه زمان تا چه زمانی است ؟
3- نویسنده اش که بودو چه جایگاهی در زمان خود داشته است ؟
4- منابع کار نویسنده چه بوده است ؟
5- از این منابع چگونه استفاده کرده است ؟
6- چقدر از مطالب عرضه شده توسط نویسنده دارای اعتبار و مرتبط با موضوع تحقیق است ؟
7- شما از این منبع در کدام بخش ها یا فصل های تحقیق ، مقاله یا پایان نامه خود استفاده کرده اید ؟
اعتبار یابی منابع :
برای اطمینان پیدا کردن از اعتبار یک اثر و نقل آن باید به چند سوال اصلی پاسخ دهیم :
1- نویسنده اطلاعات خود را از کجا به دست آورده است ؟
2- آیا منابع اطلاعاتی او قابل اعتماد و اعتبار است ؟
3- آیا نویسنده در نوشته هایش بی طرفی را رعایت کرده است ؟
4- آیا می توان به اطلاعات نویسنده اعتماد کرد ؟
5- میزان دخل و تصرف نویسنده در اطلاعات منقول از دیگران چقدر است ؟
اعتبار یا بی سوالات و فرضیات :
در بررسی سوالات و فرضیات مورد بررسی باید به دنبال یافتن پاسخ مناسب برای هر سوال اساسی باشیم . در این راستا باید مدارک و اسناد را مورد سنجش قرار داده و بررسی و نقد می کنیم تا متن کار خود را برای پاسخگویی به سوالات زیر آماده کنیم :
1- چه چیزی اتفاق افتاده ؟
2- کی اتفاق افتاده ؟
3- کجا اتفاق افتاده ؟
4- چطور اتفاق افتاده ؟
5- چرا اتفاق افتاده ؟
6- به چه علت اتفاق افتاده ؟
7- چه نتیجه ای دارد ؟